Trượt băng nghệ thuật (Figure Skating) từ lâu đã được mệnh danh là “môn nghệ thuật quyến rũ nhất” trong các môn thể thao mùa đông. Đó là sự kết hợp hoàn mỹ giữa sức mạnh cơ bắp phi thường, kỹ thuật cơ học chính xác của bộ môn vật lý và tư duy thẩm mỹ đỉnh cao của vũ đạo, âm nhạc. Để chạm tay vào danh hiệu vô địch trượt băng nghệ thuật tại các đấu trường danh giá như Giải vô địch thế giới (World Championships) hay Thế vận hội Mùa đông (Winter Olympics), một vận động viên (VĐV) phải trải qua một hành trình khổ luyện khắc nghiệt, đánh đổi bằng mồ hôi, máu và nước mắt.
Bài viết này sẽ đưa bạn đi sâu vào làm rõ về thế giới của bộ môn thể thao trượt băng nghệ thuật đầy mê hoặc này: từ lịch sử phát triển, cấu trúc của một nhà vô địch, các kỹ thuật chấm điểm phức tạp, cho đến những huyền thoại bất tử đã ghi danh vào lịch sử trượt băng nghệ thuật thế giới.
Bản chất của sân băng: đỉnh cao thể thao và nghệ thuật
Một trong những tranh cãi lâu đời nhất xung quanh trượt băng nghệ thuật là liệu nó là một môn thể thao hay một loại hình nghệ thuật trình diễn. Câu trả lời chính xác nhất: Nó là cả hai, ở mức độ cực hạn.
Để đạt danh hiệu vô địch, một VĐV không chỉ cần thể lực của một vận động viên điền kinh (để thực hiện các cú nhảy xoay 4 vòng trên không), sự dẻo dai của một nghệ sĩ múa ballet (để thực hiện các động tác xoay tháp và uốn dẻo lưng), mà còn phải có khả năng diễn xuất của một diễn viên nhạc kịch nhằm truyền tải cái hồn của bản nhạc đến ban giám khảo và khán giả.
Định nghĩa của một nhà vô địch: Người vô địch trượt băng nghệ thuật chiến thắng không chỉ là người nhảy cao nhất hay xoay nhanh nhất, mà là người có khả năng khiến khán giả quên đi rằng họ đang mang một đôi giày trượt nặng nề có lưỡi thép mỏng manh bám trên mặt băng trơn trượt, để họ chỉ thấy một thực thể đang bay lượn tự do cùng âm nhạc.
Các hạng mục cạnh tranh đường đua vô địch
Trong hệ thống thi đấu chính thức của Liên đoàn Trượt băng Quốc tế (ISU), danh hiệu vô địch vô địch trượt băng nghệ thuật được trao cho 4 hạng mục chính:
Đơn nam (Men’s Singles): Nhấn mạnh vào sức mạnh b bùng nổ, các cú nhảy từ 3 đến 4 vòng trên không (Triple & Quadruple jumps), tốc độ di chuyển và những chuỗi bước chân (step sequences) mạnh mẽ.
Đơn nữ (Women’s Singles): Sự kết hợp hoàn hảo giữa kỹ thuật nhảy đỉnh cao (hiện nay các VĐV nữ cũng đã chinh phục được các cú Quadruple) và sự uyển chuyển, thanh lịch đặc trưng của phái đẹp.
Trượt đôi (Pairs Skating): Đòi hỏi sự đồng điệu tuyệt đối giữa một nam và một nữ. Hạng mục này vô cùng nguy hiểm với các kỹ thuật đặc trưng như: cú ném nhảy (Throw jumps) khi VĐV nam ném VĐV nữ lên không trung, hay cú nâng người (Lifts) bằng một tay trên cao.
Khiêu vũ trên băng (Ice Dance): Khác với Trượt đôi, Khiêu vũ trên băng tập trung thuần túy vào nhịp điệu, kỹ thuật lướt băng (skating skills) và sự kết nối cơ thể dựa trên các vũ điệu truyền thống (Valtz, Tango, Foxtrot). Hạng mục này không cho phép thực hiện các cú nhảy cao hay các pha nâng người quá đầu.
Hệ thống chấm điểm IJS: thước đo cho một nhà vô địch
Trước năm 2004, hệ thống điểm 6.0 cũ dựa nhiều vào cảm tính của ban giám khảo. Hiện nay, Hệ thống chấm điểm quốc tế (IJS – International Judging System) đã biến trượt băng thành một môn khoa học chính xác. Điểm số tổng kết của một bài thi là tổng của hai cột điểm chính:
Điểm kỹ thuật (tes – technical element score)
Mỗi động tác (cú nhảy, cú xoay tại chỗ, chuỗi bước chân) đều có một mức Điểm cơ bản (Base Value) được quy định sẵn dựa trên độ khó. Ban giám khảo sẽ chấm thêm điểm Cấp độ thực hiện (GOE – Grade of Execution) từ -5 đến +5 để đánh giá độ mượt mà, chiều cao và điểm tiếp đất của động tác đó.
Ví dụ: Một cú nhảy lutz xoay 4 vòng (4Lz) có điểm cơ bản rất cao, nhưng nếu ngã khi tiếp đất, VĐV sẽ bị trừ tối đa điểm GOE và bị trừ thêm điểm ngã (Deduction).
Điểm thành phần chương trình (pcs – program component score)
Theo những tin tức tổng hợp online cho thấy, đây là cột điểm đánh giá khía cạnh nghệ thuật của bài thi, bao gồm:
Kỹ năng lướt băng (Skating Skills): Độ sâu của cạnh lưỡi băng, tốc độ, sự kiểm soát năng lượng.
Sự kết nối/Vũ đạo (Choreography): Cách sắp xếp các động tác trên sân băng, việc tận dụng không gian.
Sự thể hiện/Truyền cảm (Presentation): Khả năng cảm thụ âm nhạc, thần thái gương mặt và khả năng tương tác với khán giả.
Một nhà vô địch trượt băng toàn diện phải là người sở hữu cả TES cực cao (để tạo khoảng cách về kỹ thuật) và PCS chạm trần (để khẳng định đẳng cấp nghệ sĩ của mình).
Công thức tạo nên một nhà vô địch trượt băng nghệ thuật
Để một đứa trẻ tập chập chững những bước đầu tiên trên băng trở thành một nhà vô địch trượt băng nghệ thuật thế giới là một bài toán xác suất có tỷ lệ chọi vô cùng khốc liệt.
Kỹ thuật nhảy (Jumps) – Trọng tâm của kỷ nguyên hiện đại
Trong kỷ nguyên hiện đại, nếu không có các cú nhảy xoay 4 vòng (Quadruple jumps hay gọi tắt là Quads) đối với nam, hoặc cú Triple Axel Quads đối với nữ, VĐV gần như không có cơ hội chạm tay vào huy chương vàng thế giới.
Có 6 cú nhảy cơ bản được công nhận, chia làm hai nhóm:
Nhóm nhảy bằng mũi giày (Toe jumps): Toe Loop, Flip, Lutz (Lutz là cú nhảy khó nhất trong nhóm này).
Nhóm nhảy bằng cạnh lưỡi dao (Edge jumps): Salchow, Loop, Axel. Axel là cú nhảy duy nhất mà VĐV nhảy khi đang hướng mặt về phía trước, do đó nó luôn có thêm nửa vòng xoay (ví dụ Triple Axel thực chất là xoay 3,5 vòng).
Việc thực hiện một cú Quad đòi hỏi VĐV phải bật cao gần 1 mét, xoay tròn với tốc độ hơn 300 vòng/phút trên không trung và tiếp đất an toàn chỉ bằng một chân trên một chiếc lưỡi thép dày chưa đầy 5mm. Áp lực khi tiếp đất tương đương với gấp 5-8 lần trọng lượng cơ thể của VĐV.
Tâm lý thép dưới áp lực nghìn cân
Sân băng là một nơi cô độc. Khi bước ra thảm đấu, bạn không có đồng đội đứng cạnh. Xung quanh là hàng vạn khán giả và hàng chục chiếc máy quay chĩa vào. Chỉ một tích tắc mất tập trung, một cú trượt chân nhẹ, toàn bộ nỗ lực của 4 năm trời sẽ tan thành mây khói.
Các nhà vô địch như Yuzuru Hanyu hay Nathan Chen sở hữu một khả năng đặc biệt gọi là “trạng thái dòng chảy” (flow state) – khả năng cô lập bản thân khỏi những áp lực xung quanh, biến nỗi sợ hãi thành sự hưng phấn để thực hiện bài thi một cách hoàn hảo nhất.
Chế độ dinh dưỡng và khổ luyện khắc nghiệt
Các vận động viên trượt băng nghệ thuật phải tập luyện từ 6-8 tiếng mỗi ngày, chia đều giữa tập trên băng (On-ice) và tập bổ trợ trên cạn (Off-ice) như ballet, gym, pilates để tăng cường cơ lõi (core).
Chế độ ăn uống của họ được kiểm soát nghiêm ngặt. Họ cần cơ bắp cực kỳ săn chắc nhưng tổng trọng lượng cơ thể phải nhẹ để giảm bớt lực cản và áp lực lên xương khớp khi thực hiện các cú nhảy trên không. Chấn thương rách dây chằng, rạn xương nêm, thoát vị đĩa đệm là những “người bạn đồng hành” không mong muốn của bất kỳ nhà vô địch nào.
Những huyền thoại bất tử của làng trượt băng nghệ thuật thế giới
Lịch sử trượt băng nghệ thuật đã chứng kiến nhiều ngôi sao tỏa sáng, nhưng chỉ có một vài cái tên xuất chúng được coi là những người định hình lại bộ môn thể thao này.
Yuzuru Hanyu (Nhật Bản) – “Huyền thoại của những huyền thoại”
Không thể viết về giải vô địch trượt băng nghệ thuật mà không nhắc đến Yuzuru Hanyu. Anh là VĐV nam đầu tiên sau 66 năm bảo vệ thành công tấm Huy chương Vàng Olympic (Sochi 2014 và Pyeongchang 2018).
Hanyu không chỉ thống trị bằng điểm số kỹ thuật siêu việt mà còn nâng trượt băng nghệ thuật lên tầm đại học của cái đẹp. Mỗi bài thi của anh, như “Seimei” hay “Chopin Ballade No.1”, là một tác phẩm nghệ thuật kinh điển. Anh cũng là người đầu tiên trên thế giới tiếp đất thành công cú Quad Loop trong thi đấu chính thức và dành cả sự nghiệp sau đó để chinh phục cú nhảy “không tưởng” Quad Axel ($4.5$ vòng xoay).
Kim Yuna (Hàn Quốc) – “Nữ hoàng băng giá”
Kim Yuna là người đã thiết lập nên những tiêu chuẩn vàng cho hạng mục đơn nữ. Tại Olympic Vancouver 2010, cô đã giành Huy chương Vàng với số điểm kỷ lục thế giới vô tiền khoáng hậu thời bấy giờ. Kỹ thuật lướt băng của Yuna mượt mà như một dải lụa, các cú nhảy của cô có tốc độ bay và khoảng cách xa kinh ngạc. Thần thái sang trọng và tâm lý vững như bàn thạch đã giúp cô trở thành biểu tượng thể thao quốc gia của Hàn Quốc.
Evgeni Plushenko (Nga) – “Hoàng đế”
Sở hữu bộ sưu tập 4 huy chương Olympic (2 Vàng, 2 Bạc), Plushenko là biểu tượng của sức mạnh bùng nổ và sự thống trị tuyệt đối của trường phái trượt băng Nga đầu những năm 2000. Anh là người tiên phong đưa các tổ hợp nhảy siêu khó vào bài thi và sở hữu phong cách biểu diễn đầy ngạo nghễ, cuốn hút.
Bản đồ quyền lực của trượt băng nghệ thuật thế giới
Hiện nay, trên bản đồ thế giới của bộ môn thể thao trượt băng nghệ thuật chứng kiến sự thống trị quyền lực này chủ yếu nằm trong tay ba thế lực lớn gồm Nga, Nhật Bản và Mỹ:
Nga: Nổi tiếng với việc đào tạo ra những “thần đồng” đơn nữ và các cặp trượt đôi xuất sắc. Các VĐV Nga (đặc biệt từ lò đào tạo của HLV Eteri Tutberidze) nổi tiếng với kỹ thuật nhảy Quads chóng mặt và chế độ tập luyện quân phiệt vô cùng khắt khe.
Nhật Bản: Quốc gia có nền văn hóa trượt băng phát triển mạnh mẽ nhất thế giới với lượng người hâm mộ cuồng nhiệt. Nhật Bản mạnh đồng đều ở cả nội dung nam và nữ nhờ sự tỉ mỉ trong kỹ thuật và khả năng biểu diễn nghệ thuật sâu sắc.
Mỹ & Canada: Cái nôi của những nhà vô địch có tư duy hiện đại, mạnh về thể lực và vũ đạo sáng tạo (như Nathan Chen, người phá vỡ mọi giới hạn về số lượng cú nhảy Quad trong một bài thi).
Kết luận
Những chiếc Huy chương Vàng của một nhà vô địch trượt băng nghệ thuật không đơn thuần được đúc bằng kim loại, nó được kết tinh từ hàng ngàn lần ngã đau đớn trên mặt băng lạnh giá, từ những giọt nước mắt trong phòng tập cô độc và từ một ý chí sắt đá không bao giờ đầu hàng trước trọng lực của trái đất.
Khi đứng trên bục vinh quang của môn thể thao olympic này dưới ánh đèn rực rỡ và tiếng reo hò của khán giả, nhà vô địch chính là biểu tượng cao đẹp nhất cho khát vọng của con người: Vượt qua mọi giới hạn của thể xác để chạm đến sự hoàn mỹ tối thượng của nghệ thuật.
